Моркеш «Марий ушем» почмо нерген

Ончылмут.

Ты погынымаш нерген возымаште тыгай ой уло: «Морко «Марий ушем» гыч кум еҥым сайлышт: кок учитель В.Иванов ден И.Петров, ик кресаньык – Шабруков». Тыгеже мыланна йӧршынат рашемеш: 22 октябрьыште Морко марий-влакын «Марий ушемышт» уже лийын але лачак тиде кечын почыныт да пеҥгыдемденыт. Тиде статья негызеш ме раш каласен кертына: Морко «Марий ушем» погынымашым кугу опытан Василий Михайлович Иванов (Элкеҥер марий икмыняр тылзе ончыч гына эртыше I Пӱтынь Российысе марий-влакын Погыныштын эн тале организаторжо лийын) чумырен. Тудын ӱшанле эҥертышыже да полышкалышыже Кронштадт гыч пӧртылшӧ матрос, Озаҥ учительский семинарийым тунем пытарыше туныктышо Иван Петрович Петров лийын. Чаманаш логалеш, Шеҥше гыч улшо кресаньык Шабруков нерген мемнан уверна уке.

Иктешлымаш: 1917 ий гычынак «Марий ушемын» чолга еҥже Иван Петров варажым Марий областной исполнительный комитетын председательже лиеш. Ӱмыржӧ мучко тале марий боец семын ойыртемалтеш. Тунамсе кугу вуйлатыше-влак Михаил Калинин, Иосиф Сталин да моло денат вашлиеда, шуко йодышым илышыш пурташ шке моштымыжым кучылтеш.

Петров

Мутат уке, 1918 ий 17 декабрьыште большевицкий Рӱдӧ марий пӧлкан (Центральный отдел мари) «Марий ушемым» («Центральный союз мари») виеш петырымекыже, шукышт «Марий ушем» деч кораҥыныт. Тыгак лийын Иван Петров денат. Туге гынат ме тудым Морко марий кокла гыч ик эн ончыч пурышо «Марий ушем  членлан шотлена.

Марий Эллан 100 ий темме идылыкыште Марий Эл правительстве И. Петровлан  Йошкар-Олаште памятникым шогалташ пунчалым луктын. Кунамрак тудо лийын шуэш – илена, ужына…

А таче 103 ий оныч Моркышто лийше кугу событий нерген лудаш темлена. Авторжо нерген умылтарымаш:

Эн ончыч, тыгай чапле да раш сӱретлен пуышо статьян авторжо нерген. Тиде – Морко Мари (Мари шомакым кугу буква дене тӱҥалме) – Морко вел Руш Родо ялеш шочшо юрист, Петр Михайлович Кунаевын псевдонимже. Тугеже, тудо тыште корреспондент семын, лӱмынак редакцийлан материалым возаш толшо семын лийын (пытартыш корнылаште тиде шижалтеш).

П.М.Кунаевым ме Озаҥысе тале марий туныктышо, законым сайын палыше, кугу шинчымашан айдеме семын палена. Сандене тудын статьяжат пеш келге содержаниян.

Лайд Шемйэр. 23.04.2018.

Иванов

«Марий ушем» почмо нерген.

Покро тылзын 22-жо Моркышто Чарла уездын кум волость  кӧргысӧ марий калык погыненыт ыле. Морко, Маршан, Шеҥше волость гыч.

Калык-шамыч эрденак погынаш тӱҥальыч. Коклаште марийвате-шамычат коедат. Шуко калык погыныш, кугу школын классышкыже ыш пуро, коридороышто монь шогышт. Погынен шумеке, погынын вуйлатышыжым сайлышт. Председательлан Морко Кугу школын инспекторжым, В.М.Ивановым, шогалтышт, тиаклан (секретарьлан) кок учительым сайлышт – И.Петровым, Т.Григорьевым.

Вара председатель погынышо калыклан тыгай мутым каласыш:

«Родо-шамыч! Ме тендам тышке пеш кугу пашалан ӱжна. Россиаште эрык (воля) лийын да, але марке марий-шамыч нимом шинчыде, нимом ыштыде илат. Шукынжо эрыкшымат шке семынже ыҥла да, нимом шинчыде, «кузе шонем, туге илем», манеш. Да пӧртыштыжӧ, марий манмыла, ватжым оролен кия.

Туге огыл, родо-шамыч. У правительстве чыла тӱрлӧ калыкланат «илышдам шкендан моштымыда семын, шкенда кӱлеш семын тӧрлыза, манын, тӱрлӧ калык шке йӱлашт дене илышт», манын. А вет керек-могай калыкынат шкенжын ойыртышыжо, шкенжын йӱлаже уло; шканже пӱрымӧ йӱлаж дене керек-кӧат илынеже. Але марке тыге илаш пеш йӧсӧ ыле, вургемнат ок келше ыле, койышнат ок пиж ыле, веранат мыскылымаште ыле.

Ынде тыгай шыгырымедымаш пытыже, ынде эрык толын. Ик ий ончыч тыгай эрыкым омо денат она уж ыле. Тошто правительстве тугай эрык пуымо огыл, школышто шукырак туныкташат (марла. – Лайд.) лӱдеш ыле. Ынде тугай осал пытымеке, керек-могай еҥат, поро шонымашыже уло гын, шке калыкшым чумырен, почылтараш шона.

Тӱрлӧ калык кызыт шке семынышт иктеш ушнат, Ушемым (Союзым) почыт. «Молан вара ушнашыже кӱлеш?» – маныда те. Теве молан. Керек-могай погынымаштат, земский собранийыште, адак моло «общественный» манме пашаштат, шкедак лектын ойлымо шомакет шкедакак киен кодеш, тыйын мутетым шотеш пыштыше уке. А ик Ушемыш, Обществыш, Союзыш ушнен, шкенан марий еҥым колтена гын, тудо пӱтынь обществе лӱм дене ойла, тудын йодмым шуктыде огыт керт. Туге ышташ тӱҥалына гын, ончыкшо мемнан паша эре вийнен шога, а «мемнан деч поснат тушто ыштат» манына гын, ме нигунамат пуро кечым огына уж: ӱмбалжым весе кочкеш, мыланна адак тошто семынак кучажым нулаш верештеш.

Марий-шамыч, шинчен шогыза! Моло мемнан гай тыгыде калык-шамыч (чуаш, суас, мордва, эст. финн) пеш шуко ончыко кайышт. А вет ик гана йолташ деч шеҥгелан кодат гын, поктен шуаш пеш йӧсӧ. Вес гана адак мемнан гай тыгыде калыкым имне олмеш кычкаш тӱҥалыт. Вара тунам весын-весын парня дене ончыктылаш тӱҥалына: «Теве тунам, эрык годым, тиде мутайыш, теве тудо тореш шогыш» манына. Пылже эртен кайымеке, йӱржым пеш йӧсӧ кондаш. Але марке шоя-корем дене илыме ситыш, саҥга дене илаш тӱҥалаш кӱлеш. Кызыт, эрык годым, илышнам она уэмде гын, она ушно гын, икшывынам туныкташ она толаше гын, шочшына, уныкана курым-курымеш мыланна ӧпкелат, мемнам каргат.

Марий-шамыч, ида мондо, тиде тыгак лиеш! «Мемнан деч поснат ыштат» манын киена гын, нигунамат ончык она кае, пуро илышым огына уж, адак еҥ мыскылымашеш кодына.

Адак южыжо «мыланна школ ок кӱл» манеш. Тидлан мый нимат ойлен ом мошто. Ушан марий ончыклыкым шона гын, тыге нигунамат ок ойло. Южыжо «ынде иже кузе образованный лият?» манеш.

Колыштса! Образованный лийнеда гын, образованный еҥ дене варнылза (ушныза). Мом шинчыдыметым тудын деч йод, тудын мутшым пылышышкет пыште.

«Образованный еҥ шке пайдажлан кычал коштеш» манын ида шоно. Адак каласем: образованный еҥ шкаланже кӱлешым тендан деч поснат ыштен кертеш, тендан нимодат тудлан ок кӱл, тудлан кӱлешыже – вуйыштыжо.

Тендам туныкташ мия гын, ида торешлане,  тендам чыландамт туныктыжо.

А мемнан «образованныйже» кӧ вара? – Учитель. Мемнан марий учитель-шамыч йӱдшӧ-кечыже, каныде, кызыт марий верчын ыштен коштыт; марий коклаште туныктен коштыт, «Марий ушемым» (Обществым) почыт; марла йылме дене кнагам, гезтым луктыт. Вуй йырда шоналтен налза: учитель-шамычлан мо кӱлеш?

Тендам туныктымыжалн тудлан мо лектеш? Тудлан мландат ок кӱл, чодырат ок кӱл, капиталат ок кӱл: тудын чылажат пеленже (воктеныже). Образованный марий шкенжын марий калыкшым ужеш да чамана, да чонжо ок чыте, вурсат, поктат гынат, иктаж кок-кум поро шомакым каласен кая.

Але марий-шамыч ыҥлен огыт шукто. Чӱчкыдынрак тыге погынен, итктым-весым туныктен шогаш тӱҥалына гын, пашанам виктарен шогена гын, вара мемнан марий ӱждеак воктекына толын шинчыт, пырля пашалан пижыт. Сандене, родо-шамыч, керек ыҥлыше-шамычше ушныза. «Марий ушемым» (Обществым) почына.

Шаланышыжым поген чумырена, пычкемыш пусакыште пӱкнен шинчышыжым волгыдыш луктына. руш мурым мурен  коштшыжлан марий мурым мурлатена, суас товатйым чиен коштшыжлан марий ыслыкым (упшым) чиктена, марийын ош шовыржым чиялын, ош кечыш лектына, тӱням палена, тӱнялан шкенам палыктена.

Образованныйжыге, шемержыге иктыш ушнен, ик еш семын модын-воштылын, шошым толшо кайык гае выче-выче вычымалден, лышташ гае кушкын шарлен, умла гае оваргалын, тылче (тылзе) гае нӧлталтын, кече гае волгалтын, ужар вуян, ош полдышан лиймешке ….. (1-ше стр. пытен, но 2шо странице копийыште – умбакыже) — курымеш волгат илена!»

Вара учитель И.Петров каласыш: «Керек-могай пашаштат, керек-могай учрежденийыштат (земский собранийыште да мойн) шкедак миен, шке лӱмет дене гына ойлет гын, колыштшат ок лий, пашат ок вийне. А обществе але союз (ушем) лӱм дене миен каласет гын, «тыйым тунар калык колтен» манат да, йодметым шуктат. Сандене шаланен илыше, мераҥла рожлаш пурен шичше марий-шамычлан вашке ушнашак кӱлеш. Ушныза, марий-шамыч, ушнымаште – вийда!»

Тудын почеш Сергеев лӱман Кушна марий лектын каласыш. Тудат «Марий-шамычлан ушныде ок лий, – мане, – марийлан кызыт нигуштат корно уке, икшывылан тунемаш кугурак школ уке, мемнан икшывым огыт туныкто, эре экзамен ден чактарат. Тыге иктын-иктын шеҥгач ойлен коштына гын, нигунамат мемнан шонымына ок шу. Сандене чыла марий-шамычлан иктеш ушнаш кӱлеш, «Марий ушем» лӱм дене пашам виктарен шогаш кӱлеш. Таҥ-шамыч, ушныза, почылтса!»

Погынышо калык-шамыч тиде мутым шӱмышкышт пыштышт, ик йӱк дене «Марий ушем» кӱлеш, обществе кӱлеш!», – манын каласышт.

Вара председатель «Марий ушемын» уставше, паша рӱдыжӧ кӱлеш, мане. Исак** каҥашымеке, Пӱрӧ Марий Обществын устав почеш каяш келшышт. (Аамалже раш: вет тиде Уставым ыштымаште тунам Бирск инород училищыште, а 917 ий шыжым уже ). «Марий ушемын» правленийышкыже вуйлатен шогышыжлан куд еҥым сайлен шогалтышт: кум учительым, кум кресаньыкым. Учительже В.М.Иванов (председательлан), И.Петров (секретарь), И.Беляев (очыни, Борисов – Тыныш Осып лийшаш: Устав ямдылымашкат тудымак  пуретныт гын… Беляев фамлий Морко велне йӧршын колалтын огыл. – Лайд.). Кресаньык гыч: А.Николаев (казначи), Шабруков, Апакай Тоймакын.

Вара марий школ нерген председатель В.Иванов докладым лудо. Докладше марий-шамычан пеш келшыш. Куанымышт дене, Ивановым кидыш налын, «Ура-а!» манын, кӱшкӧ нӧлтышт, кугу таум каласышт.

Тудо докладым «Марий ушем» (Обществе) лӱм дене толшаш делегатский учительский съездыште адак школьный комитетыште лудаш шӱдышт. (Вот оҥай, а кунам тидыже лийын, тидын нерген 1917 ий шыжымак мутым луктыныт гын!.. – Лайд.)

«Кызытсе школьный комитет нимолан мыланна ко йӧрӧ, – маньыч. – Марий школышто алят марла огыт туныкто, марла кнагам огыт пу, адак марий учитель-шамычым марий школышко огыт кондо. Вес школьный комитет лийже, марий школым марий ончыжо», – маньыч. Ту нерген мутланымеке, угыч лийшаш школьный комитетышке Морко «Марий ушем» гыч кум еҥым сайлышт: кок учитель В.Иванов ден И.Петров, ик кресаньык – Шабруков (Шеҥше марий).

Пытартышлан «Ӱжара» газет нерген мутым луктыч. Иванов ден Петров тыге виктарен пуышт: «Марий газетым лукташ пеш йӧсӧ ыле. Печатлаш окса шуко кӱлеш, печатлыме калыпше** уке ыле, возышо еҥжат шагал. Озаҥысе «Марий погын» пеш шуко толашен да Губерна Земский Управе 18 тӱжем теҥгем пуэн. Тудо окса дене печатлаш тӱҥальыч. Марий-шамыч огыт луд гын, газетым огыт нал гын, пуымо оксаже пыта да вес ий вара газетшат петырна. Ыҥлыше марий-шамычше тунмамак 10 наре «Ӱжара» газетлан возыктышт. Южышт, пеленышт оксашт уке улмаш да, эрлашын, кумшешын Моркыш миен возыктышт.

Кастене, погынымаш пытымеке, марий-шамыч, погынжылан таум ыштен, газетым да 3-4 кнага*** гыч налын кайышт.

Шкенан марий-шамычын каҥашымашыштым кечыгут колышт шогышым. Чонемлан пеш сай чучо. Марий калыкат, очыни, волгыдыш лекнешт улмаш, образованный лийнешт. Марий калыкынат ончык илышыже ӱжарала кояш тӱҥалеш. «Ӱжарам» лудеш гын, кечывал волгыдыжымат вашке ужеш.

Морко Мари.

_____________

* исак – изишак.

** печатлыме калып – печатлыме станок да шрифт.

*** газетым да 3-4 кнага гыч налын кайышт. – Тыште «кнага» манмыже подпискым ышташлан ургымо квтианций. Ик тыгай ургымаштыже 25 квитанций улмаш.